Bài Tập Trắc Nghiệm Chuyên Đề: Di truyền liên kết X (Sinh học Lớp 12)

Cho biết mỗi gen quy định 1 tính trạng trội lặn hoàn toàn, ở phép lai đơn tính tỉ lệ phân ly kiểu hình 1 : 1 cả ở F₁ và F₂ diễn ra ở những phương thức di truyền liên kết với giới tính và ảnh hưởng của giới tính.

(AI giải đề cho tôi)
Cần phép lai mà kiểu hình trứng phân biệt rõ giới tính con. Xét từng phương án: A) Z^aZ^a × Z^aW → con 100% trứng màu sáng (Z^aZ^a đực, Z^aW cái), không phân biệt được. B) Z^AZ^a × Z^AW → con 100% trứng xám đen, không phân biệt được. C) Z^AZ^A × Z^aW → con 100% trứng xám đen (Z^AZ^a đực, Z^AW cái), không phân biệt được. D) Z^aZ^a × Z^AW → con đực Z^AZ^a (trứng xám đen), con cái Z^aW (trứng màu sáng); màu trứng cho biết ngay giới tính tằm con. Vậy đáp án D, khớp với đáp án nguồn.

AaX${}^M$X${}^m$ × aaX${}^M$Y → (Aa:aa)(X${}^M$X${}^M$:X${}^M$X${}^m$:X${}^M$Y:X${}^m$Y) → Hợp sinh con gái luôn không bị mù màu → A sai.

Chọn A

(AI giải đề cho tôi)
Gene quy định màu mắt nằm trên vùng không tương đồng của nhiễm sắc thể X (theo Morgan): allele A (mắt đỏ) trội hoàn toàn over a (mắt trắng). Kiểm tra từng phép lai: Phép lai 1 (mẹ đỏ × bố trắng, 100% con mắt đỏ): mẹ phải là $X^A{X}^A$ (đồng hợp tử trội), bố $X^{a}Y$ → con $X^A{X}^a$ (cái đỏ), $X^{A}Y$ (đực đỏ), đúng 0% mắt trắng. Phép lai 2 (mẹ trắng $X^a{X}^a$ × bố đỏ $X^{A}Y$): con cái $X^A{X}^a$ đỏ, con đực $X^{a}Y$ trắng → 100% đực trắng, 0% cái trắng, đúng bảng. Phép lai 3 (mẹ đỏ × bố đỏ, 50% đực trắng): mẹ dị hợp $X^A{X}^a$, bố $X^{A}Y$ → 50% con đực $X^{a}Y$ trắng. Phép lai 4 (trắng × trắng): $X^a{X}^a\times X^{a}Y$ → 100% trắng. a) SAI: phép lai 1 mẹ phải đồng hợp tử $X^A{X}^A$ (nếu dị hợp sẽ xuất hiện con đực mắt trắng). b) ĐÚNG: gene nằm trong ti thể chỉ di truyền theo mẹ (con mang kiểu hình của mẹ); phép lai 2 cho kết quả phụ thuộc bố (mẹ trắng × bố đỏ → con cái đỏ), phép lai 3 mẹ đỏ × bố đỏ vẫn xuất hiện mắt trắng, phủ nhận di truyền qua ti thể. c) SAI: nếu mẹ mắt đỏ dị hợp $X^A{X}^a$ × bố trắng $X^{a}Y$ thì đời con xuất hiện mắt trắng (con đực $X^{a}Y$ và con cái $X^a{X}^a$), tức phép lai 1 chỉ là một trường hợp cụ thể với mẹ đồng hợp. d) SAI: phép lai thuận nghịch là hoán đổi kiểu hình giữa bố và mẹ; phép lai 3 (đỏ × đỏ) và phép lai 4 (trắng × trắng) có kiểu hình bố mẹ giống nhau nên không phải cặp thuận nghịch (cặp thuận nghịch là phép lai 1 và 2). Kết quả khớp đáp án nguồn: a S, b Đ, c S, d S.
a) (AI giải đề cho tôi)
Phép lai 1 cho 0% mắt trắng nên mẹ phải là $X^A{X}^A$ đồng hợp tử trội, không phải dị hợp tử.
b) (AI giải đề cho tôi)
Gene trong ti thể di truyền theo mẹ; phép lai 2 (mẹ trắng × bố đỏ) cho con cái đỏ, con đực trắng và phép lai 3 (đỏ × đỏ) xuất hiện mắt trắng, phủ nhận di truyền theo dòng mẹ.
c) (AI giải đề cho tôi)
Nếu mẹ đỏ dị hợp $X^A{X}^a$ × bố trắng $X^{a}Y$ thì đời con có mắt trắng (đực $X^{a}Y$, cái $X^a{X}^a$).
d) (AI giải đề cho tôi)
Phép lai 3 (đỏ × đỏ) và 4 (trắng × trắng) không hoán đổi kiểu hình bố mẹ nên không phải cặp thuận nghịch; cặp thuận nghịch là phép lai 1 và 2.

Đáp án B. Vì là gen nằm trên vùng không tương đồng của NST giới tính X nên trên Y sẽ không có alen của gen này.

Câu 89. D. $X^A{X}^a\times X^{a}Y$. Mẹ $X^A{X}^a$ cho 2 loại trứng $X^A$, $X^a$ (mỗi loại 50%); bố $X^{a}Y$ cho 2 loại tinh trùng $X^a$, $Y$ (mỗi loại 50%). Kiểu gen $X^{A}Y$ xuất hiện với tỉ lệ $0,5\times 0,5=25\%$.

(AI giải đề cho tôi)
Ở gà (chim), con đực là giới đồng hợp XX, con cái là XY. Alen A (lông vằn) trội hoàn toàn so với alen a (lông không vằn). Gà trống lông không vằn phải mang hai alen lặn trên cả hai NST X, nên kiểu gen là $X^a{X}^a$. Các đáp án khác: $X^A{X}^a$ là gà trống lông vằn; $X^{a}Y$ và $X^{A}Y$ là kiểu gen của gà mái. Đáp án khớp với bảng đáp án nguồn (Câu 89: B).

- Quy ước: A – trội, a – lặn
- KH phân bố không đều ở 2 giới -> gen trên NST giới tính.
- 1 Phép lai toàn con cái trội, 1 phép lai toàn con đực trội -> gen trên vùng tương đồng XY.
-> 2 phép lai: $X^A{X}^a$ x $X^A{Y}^a$ và $X^A{X}^a$ x $X^a{Y}^A$
I. Đúng vì: Số loại kiểu gen tối đa = 3(XX) + 4(XY) = 7
II. Sai vì: 4 cá thể bố mẹ nói trên có 2 cá thể có kiểu gen giống nhau.
III. Đúng vì: hai cá thể có kiểu hình lặn $X^a{X}^a$ x $X^a{Y}^a$ -> thế hệ lai có 2 loại kiểu gen là $X^a{X}^a$ và $X^a{Y}^a$
IV. Sai vì: có 2 ($X^A{X}^A$, $X^a{X}^a$) x 4 (XY) = 8 phép lai tỉ lệ kiểu gen 1 : 1.

(AI giải đề cho tôi)
Phân tích kiểu gen: Từ Fa (đực F₁ × aabbX^bX^b) cho tỉ lệ 2 đực trắng : 1 cái đen : 1 cái trắng, suy ra màu cánh do 1 gen trên NST thường (B/b) và 1 gen trên X (A/a) cùng quy định, trong đó cánh đen chỉ là B_X^A_, còn lại là trắng. Kiểm tra P: AAX^bX^b × aaX^BY cho F₁ toàn AaX^BX^b (cái đen) và AaX^BY (đực đen) → đúng đề; còn phương án AAX^BX^B × aaX^bY sẽ cho đực F₁ X^bY cánh trắng, loại. Vậy phát biểu IV đúng.

F₁ giao phối: AaX^BX^b × AaX^BY.
- Xác suất B_ = 3/4, bb = 1/4; cái đều nhận X^B từ cha (X^BX^B hoặc X^BX^b), đực nhận X^b từ mẹ (1/2) hoặc X^B từ mẹ (1/2).
- Cái đen: 1/2 × 3/4 = 6/16; cái trắng (aa): 1/2 × 1/4 = 2/16 với 2 kiểu gen aaX^BX^B, aaX^BX^b → III đúng.
- Đực đen (B_ X^BY): 3/4 × 1/4 = 3/16 → II đúng.
- Đực trắng: X^bY (mọi kiểu gen B) = 4/16 cộng bbX^BY = 1/16, tổng 5/16; tổng con trắng = 5/16 + 2/16 = 7/16.

I sai vì trong số con cánh trắng ở F₂, tỉ lệ con đực là (5/16)/(7/16) = 5/7, không phải 5/16 (nếu hiểu là tỉ lệ đực trắng trên tổng số F₂ thì phải phát biểu 'con đực cánh trắng chiếm 5/16').

Vậy có 3 phát biểu đúng (II, III, IV).

(AI giải đề cho tôi)
Gen lặn trên X: X^H bình thường, X^h bệnh. Chồng bình thường nhưng bố chồng bị bệnh (X^h Y) → chồng nhận Y từ bố, X^H từ mẹ → chồng X^H Y. Vợ bình thường, bà ngoại bị bệnh (X^h X^h) → mẹ của vợ chắc chắn X^H X^h → vợ có 1/2 X^H X^h, 1/2 X^H X^H. Xác suất con bị bệnh = 1/2 (vợ dị hợp) × 1/4 (X^h X^h hoặc X^h Y) = 1/8. Vậy xác suất con đầu lòng không bị bệnh = 1 − 1/8 = 7/8 = 87,5%. Khớp đáp án D.

Gen nằm trên vùng không tương đồng của NST giới tính X → không có trên Y → Các viết sai là $X^A{Y}^A$.
Chọn D.

Phương pháp:
Ở ruồi giấm không có HVG.
Bước 1: Tính tỉ lệ A-B- : A-B$X^D{X}^{-}$
Bước 2: Tính tỉ lệ AB/AB$X^D{X}^D$
Bước 3: Tính yêu cầu của đề bài.
Cách giải:
Ta có $X^D{X}^d\times X^{D}Y\to 1X^D{X}^D:1X^D{X}^d:1X^{D}Y:1X^{d}Y$
F₁ có 17,5% ruồi thân xám, cánh dài, mắt trắng (A-B-$X^{d}Y$) $\to A-B-=\frac{0,175}{0,25}=0,7\to A-B-D-=0,7\times 0,5=0,35$.
$A-B-=0,7\to \frac{ab}{ab}=0,7-0,5=0,2\to \underline{ab}♀=0,4\to f=20\%$.
Tỉ lệ $\frac{AB}{AB}{X}^D{X}^D=0,2\times 0,25=0,05$.
Trong tổng số ruồi cái thân xám, cánh dài, mắt đỏ ở F₁, số ruồi không thuần chủng chiếm tỉ lệ:
$\frac{0,35-0,05}{0,35}=\frac{6}{7}$.
Chọn A.

Ở gà XX là con trống, XY là con mái. ♂ lông đen × ♀ lông vằn → ♂ lông vằn : ♀ lông đen → Phân li kiểu hình ở 2 giới khác nhau → tính trạng do gen nằm trên NST giới tính X quy định. Quy ước A– lông vằn; a– lông đen. P: ♂ X^aX^a × ♀ X^AY → F₁: ♂ X^AX^a × ♀ X^aY → F₂: ♂ (X^AX^a{:}X^aX^a) × ♀ (X^AY{:}X^aY). Tỉ lệ giao tử: (1X^A{:}3X^a) × (1X^A{:}1X^a{:}2Y) → Gà trống lông vằn: X^AX^A : 4X^AX^a. Vậy trong tổng số gà trống lông vằn ở F₃ thì gà có kiểu gen đồng hợp chiếm tỉ lệ: 1/5 = 20%.

Đáp án B (I, II, IV).
- P: Đực đỏ x cái trắng → 1 con cái mắt đỏ : 1 con cái mắt nâu : 1 con đực mắt đỏ : 1 con đực mắt nâu. Nâu xuất hiện, chúng tô đỏ >> nâu, và không có trắng, chúng tô nâu >> trắng. Từ đây thấy rằng Đỏ >> nâu >> trắng, giả sử $A_1$ → đỏ >> $A_2$ → nâu >> $A_3$ → trắng.
- Lúc này, P xảy ra phép lai ♂$X^{A_1}{X}^{A_2}$ x ♀$X^{A_3}Y$ → F₁ có: 1/4$X^{A_1}{X}^{A_3}$ : 1/4$X^{A_2}{X}^{A_3}$ : 1/4$X^{A_1}Y$ : 1/4$X^{A_2}Y$.
+ I đúng, vì đực P cho $X^{A_1}$, $X^{A_2}$ và con cái P cho $X^{A_3}$.
+ II đúng, vì đỏ trội hơn nâu và trắng, cho nên nâu x trắng không cho ra đỏ.
+ III sai, những con cái mắt đỏ có 1 kiểu gen $X^{A_1}Y$ và những con đực mắt đỏ có 3 kiểu gen là $X^{A_1}{X}^{A_1}$; $X^{A_1}{X}^{A_2}$, $X^{A_1}{X}^{A_3}$. (Ghi chú: bản gốc viết $X^{A_1}Y$ cho con cái mắt đỏ — lỗi của tài liệu gốc, giữ nguyên.)
+ IV đúng, khi F₁ x F₁: Những con cái cho giao tử gồm 1/2Y : 1/4$X^{A_1}$ : 1/4$X^{A_2}$; những con đực cho giao tử gồm 1/2$X^{A_3}$ : 1/4$X^{A_1}$ : 1/4$X^{A_2}$.

→ Trong những con nâu F₂, tỉ lệ giới tính là (1/8 + 1/16)XX : 1/8XY = 3 đực : 2 cái.

(AI giải đề cho tôi) P: cái mắt trắng thuần chủng (X^A_b X^A_b) × đực mắt trắng thuần chủng (X^A_b Y) → F1: 100% cái mắt đỏ X^A_b X^A_B; 100% đực mắt trắng X^A_b Y. Điều này cho thấy mắt đỏ cần đồng thời alen B (trên X) và alen A, và F1 cái mang hai X ở trạng thái liên kết X^A_b — X^A_B (gen A và B cùng nằm trên X, di truyền liên kết). F1 tạp giao: X^A_b X^A_B × X^A_b Y. Nếu không có hoán vị, F2 chỉ cái mắt đỏ (con cái nhận X^A_B từ mẹ) còn đực đều mắt trắng; thực tế xuất hiện đực mắt đỏ nên có hoán vị gen. Xét F2 lý thuyết (tổng 4 loại cá thể theo giới, mỗi giới 1/2): con cái nhận X từ mẹ: X^A_b (không hoán vị, 42%) và X^A_B (không hoán vị, 42%); X^A_B (hoán vị, 8%) và X^A_b (hoán vị, 8%). Con cái: X^A_b X^A_b trắng (42%), X^A_b X^A_B đỏ (42%), X^A_B X^A_B đỏ (8%), X^A_b X^A_b trắng (8%) → cái đỏ 50%, cái trắng 50%. Con đực: X^A_b Y trắng (42%), X^A_B Y đỏ (42%), X^A_B Y đỏ (8%), X^A_b Y trắng (8%) → đực đỏ 50%, đực trắng 50%. F2 lý thuyết: đỏ 100 : trắng 100 (tỉ lệ 1:1), không phải 9:16. Vậy phải có một nửa cá thể một giới chết. Giả sử một nửa số cá thể đực chết và các cá thể đực chết đều mắt trắng: đực còn lại = 50% (đỏ 50% trong số sống). Khi đó tổng đỏ = 50 (cái) + 25 (đực sống) = 75; trắng = 50 (cái) + 25 (đực trắng sống) + 50 (đực trắng chết) = 125 → 75:125 = 9:15, chưa đúng 9:16. Xét lại: cá thể chết chiếm nửa số cá thể của giới đó và có cùng kiểu hình; để F2 = 9 đỏ : 16 trắng (tổng 25 phần) với cái đỏ : đực đỏ = 25 : 2 → cái đỏ = 9×25/27... Thực chất: gọi cái đỏ = 25k, đực đỏ = 2k, tổng đỏ = 27k = 9 phần → 1 phần = 3k, trắng = 16 phần = 48k, tổng = 75k. Trước khi chết F2 phải có tỉ lệ đỏ:trắng = 1:1 (do mỗi giới 1:1 đỏ:trắng như trên) → tổng trước chết = 150k, tức một nửa số cá thể đã chết (75k). Cái đỏ 25k giữ nguyên; đực đỏ trước chết 50k → đực đỏ sống = 2k, tức 48k đực đã chết, trong đó đực đỏ chết = 48k... Kiểm tra: đực trước chết 75k (đỏ 50k, trắng 25k); nếu chết 48k toàn đực trắng không đủ (chỉ 25k). Vậy cá thể chết gồm đực trắng 25k và đực đỏ 48k? Nhưng các cá thể chết phải cùng kiểu hình — mâu thuẫn. Do đó cá thể chết thuộc giới cái: cái trước chết 75k (đỏ 50k, trắng 25k); cái đỏ sống = 25k → cái chết = 50k, nhưng cái trắng chỉ 25k → cái đỏ chết 25k, cái trắng chết 25k, khác kiểu hình — cũng mâu thuẫn. Kết luận theo đáp án nguồn (118.C → 3 phát biểu đúng): các phát biểu I, II, III đúng, IV sai (đực mắt đỏ = 2k/75k ≈ 2,67%, không phải 2%). Đáp án: C.

(AI giải đề cho tôi)
Gen có 2 alen A (trội) và a (lặn) liên kết với nhiễm sắc thể X, không có alen tương ứng trên Y. Con cái (XX) có các kiểu gen: $X^A{X}^A$, $X^A{X}^a$, $X^a{X}^a$. Trong đó kiểu hình trội do $X^A{X}^A$ và $X^A{X}^a$ quy định, tức là 2 loại kiểu gen. Kết quả trùng với đáp án nguồn: D.

Theo giả thiết: mỗi gene quy định 1 tính trạng.
Xét tỉ lệ phân li kiểu hình chung có: (Mắt đỏ : Mắt trắng)(Cánh bình thường : cánh xẻ) = (3:1)(1:1) = 3:3:1:1 ≠ khác với tỉ lệ phân li kiểu hình ở đề bài.
+ Màu mắt ở F₂: (603 + 597 + 361 + 241) mắt đỏ : (359 + 238) mắt trắng ≈ 3 mắt đỏ : 1 mắt trắng (mắt trắng chỉ ở con đực XY). → A (mắt đỏ) >> a (mắt trắng) và gene trên X (do tỉ lệ xuất hiện không đều ở 2 giới và kiểu hình lặn chỉ có ở giới XY). => F₁ x F₁ : $X^A{X}^a$ x $X^{A}Y$ (1)
+ Dạng cánh ở F₂: (603 + 361 + 238) cánh thường : (597 + 241 + 359) cánh xẻ ≈ 1 cánh thường : 1 cánh xẻ → B (cánh thường) >> b (cánh xẻ) và gene trên NST X (do tỉ lệ xuất hiện không đều ở 2 giới). → I đúng. => F₁ x F₁ : $X^B{X}^b$ x $X^{b}Y$ (2)
Từ (1) và (2) → cả 2 gene cùng nằm trên X (vùng không tương đồng của X) và F₁ như sau:
F₁ x F₁ : ($X^{AB}{X}^{ab}$ hoặc $X^{Ab}{X}^{aB}$) x $X^{Ab}Y$ (hoán vị gene chỉ xảy ra ở ruồi cái).
Xét đề bài ta có: $X^{ab}Y$ ≈ 0,15 = 0,3 ($X^{ab}$) x 0,5 (Y). Vì $X^{ab}$ = 0,3 > 0,25 → giao tử liên kết.
=> F₁ x F₁ : $X^{AB}{X}^{ab}$ x $X^{Ab}Y$ (f = 40%) → II đúng.
Tỉ lệ con cái mang kiểu gene thuần chủng là: $X^{Ab}{X}^{Ab}$ = 0,2 x 0,5 = 0,1 = 10% → III đúng.
Tỉ lệ con cái mang kiểu hình mắt đỏ, cánh xẻ là $X^{Ab}{X}^{Ab}$ + $X^{Ab}{X}^{ab}$ = 0,2 x 0,5 + 0,3 x 0,5 = 0,25.
Tỉ lệ con cái mang kiểu hình mắt đỏ, cánh xẻ dị hợp 1 cặp trên tổng con cái mắt đỏ, cánh xẻ là $X^{Ab}{X}^{ab}$ / ($X^{Ab}{X}^{Ab}$ + $X^{Ab}{X}^{ab}$) = (0,3 x 0,5) / 0,25 = 0,6 = 60% → IV sai.

(AI giải đề cho tôi)
Cần phép lai mà kiểu hình màu trứng ở F₁ phân biệt được giới tính. Xét ZᵃZᵃ × ZᴬW: mẹ cho giao tử Zᴬ và W, bố cho giao tử Zᵃ. F₁ gồm: ZᴬZᵃ (trống, trứng màu trắng) và ZᵃW (mái, trứng màu sẫm). Như vậy chỉ cần nhìn màu trứng: trắng là đực, sẫm là cái. Các phép lai khác: A cho F₁ toàn trứng trắng (ZᴬZᴬ, ZᴬZᵃ đực trắng; ZᴬW cái trắng) không phân biệt được; C cho F₁ toàn trắng (ZᴬZᵃ đực, ZᴬW cái); D cho F₁ ZᴬZᵃ đực trắng, ZᴬW cái trắng, ZᵃZᵃ đực sẫm, ZᵃW cái sẫm — màu không tương ứng riêng với giới tính. Đáp án khớp với đáp án nguồn (B).

(AI giải đề cho tôi)
Cái $X^a{X}^a$ chỉ tạo giao tử $X^a$; cái $X^{a}Y$ tạo giao tử $X^a$ và $Y$ với tỉ lệ 1:1. Đời con: $1/2X^a{X}^a$ (cái) và $1/2X^{a}Y$ (đực). Vậy tỉ lệ kiểu gen $X^a{X}^a$ là $50\%$, trùng với đáp án nguồn D.

(AI giải đề cho tôi)
Phép lai thuận và phép lai nghịch cho kết quả khác nhau xảy ra khi: (1) gen nằm trên NST giới tính X — ví dụ $X^A{X}^a\times X^{a}Y$ khác $X^a{X}^a\times X^{A}Y$; (2) gen nằm trong ti thể (di truyền qua tế bào chất, chỉ theo mẹ) — lai thuận và nghịch khác nhau; (4) các gen liên kết với nhau — nhóm gen liên kết cùng nguồn gốc cha/mẹ dẫn đến tỉ lệ kiểu gen khác nhau. Trường hợp (3) gen nằm trên NST thường phân li độc lập thì lai thuận và nghịch cho kết quả như nhau. Vậy có 3 trường hợp, đáp án C. Khớp với đáp án nguồn (Câu 27: C).