Lời giải (Lim Olympic - Nghệ An TST - P6).
Ta chứng minh bổ đề sau:
Bổ đề 0.2. Giả sử Q(x)=∑i=0dbixi là đa thức bậc d≥2 và có d nghiệm thực, kể cả bội. Nếu tồn tại t∈{0,1,…,d−2} sao cho bt=bt+1=0 thì b0=b1=⋯=bt+1=0.
Chứng minh. Ta chứng minh bổ đề bằng quy nạp theo d. Với d=2, hiển nhiên.
Giả sử bổ đề đúng với các đa thức bậc d−1. Xét đa thức Q bậc d. Trường hợp t=0 là hiển nhiên. Xét 1≤t≤d−2 và viết Q′(x)=∑j=0d−1cjxj, trong đó cj=(j+1)bj+1. Theo định lý Rolle, Q′ có d−1 nghiệm thực. Hơn nữa, ct−1=tbt=0 và ct=(t+1)bt+1=0. Do t−1≤d−3, giả thiết quy nạp áp dụng được cho Q′, suy ra c0=c1=⋯=ct=0, hay b1=b2=⋯=bt+1=0.
Giờ ta cần chứng minh b0=0. Giả sử ngược lại rằng b0=0 và gọi r1,r2,…,rd là các nghiệm thực của Q. Khi đó mọi ri đều khác 0. Vì b1=b2=0, theo định lý Viète,
i=1∑dri1=−b0b1=0,1≤i<j≤d∑rirj1=b0b2=0.
Do đó
i=1∑dri21=(i=1∑dri1)2−21≤i<j≤d∑rirj1=0,
vô lý vì ri là số thực khác 0.
Vậy b0=0 và bổ đề được chứng minh. □
a) Giả sử tồn tại k∈{0,1,…,n−2} sao cho ak=ak+1=0. Áp dụng bổ đề cho Q=P và t=k, ta được a0=a1=⋯=ak+1=0. Đặc biệt, a0=0, nên P(0)=0, trái với giả thiết mọi nghiệm của P đều khác 0. Vậy ak,ak+1 không thể đồng thời bằng 0, từ đó có điều phải chứng minh.
b) Ta có a0=0 vì P không có nghiệm 0, còn hệ số cao nhất bằng 1. Theo ý 1, trong hai hệ số liên tiếp ak,ak+1 luôn có ít nhất một hệ số khác 0.
- Nếu n=2m, xét m−1 cặp (a1,a2),(a3,a4),…,(a2m−3,a2m−2). Mỗi cặp có ít nhất một hệ số khác 0; cùng với a0 và a2m=1, đa thức có ít nhất m+1 hệ số khác 0.
- Nếu n=2m+1, xét m cặp (a1,a2),(a3,a4),…,(a2m−1,a2m). Cùng với a0 và a2m+1=1, đa thức có ít nhất m+2 hệ số khác 0.
Ta chứng minh các cận này đều đạt được.
- Với n=2m, lấy P(x)=(x2−1)m. Đa thức này có đúng m+1 hệ số khác 0.
- Với n=2m+1, xét Q(x)=x∏j=1m(x2−j2) có các hệ số của x2m+1,x2m−1,…,x đều khác 0, nên đa thức Q có đúng m+1 hệ số khác 0.
Chọn quanh mỗi nghiệm của Q một khoảng nhỏ, sao cho các khoảng đôi một rời nhau và giá trị của Q tại hai đầu mỗi khoảng trái dấu. Vì chỉ có hữu hạn đầu mút, tồn tại ε=0 đủ nhỏ để Q(x)+ε vẫn trái dấu tại hai đầu của từng khoảng. Theo định lý giá trị trung gian, đa thức Pε(x)=Q(x)+ε có một nghiệm trong mỗi khoảng. Nó có bậc 2m+1, nên tất cả các nghiệm đều thực; đồng thời Pε(0)=ε=0, nên không nghiệm nào bằng 0.
Đa thức Pε này có đúng m+2 hệ số khác 0.
Vậy số lượng hệ số khác 0 nhỏ nhất là ⌈2n⌉+1.
Đáp án chính thức (nguồn, trang 16, khung kết luận của Bài toán 0.6): số lượng hệ số khác 0 nhỏ nhất của P(x) là ⌈2n⌉+1.